مصطفى محقق داماد
135
مباحثى از اصول فقه ( فارسى )
اينكه ركعت اوّل را ايستاده و ركعت دوّم را نشسته بخواند و يا برعكس . در اين صورت موظّف است كه ركعت اول را ايستاده بخواند ، چون زمان امتثال آن فرا رسيده و مكلّف نيز قادر بر انجام مىباشد و انجام واجبى كه زمانش مقدّم است ، موجب عجز از انجام واجب متأخّر مىشود ، در نتيجه تكليف ( هيئت ايستاده ) منتفى است ؛ زيرا از شرايط عامّه تكليف ، قدرت است ؛ به خلاف اتيان واجب متأخر به هيئت ايستاده كه موجب عجز مكلّف از انجام واجب متقدّم در ظرف زمان خودش نمىشود . 4 - ترجيح به اهميت : اگر يكى از دو حكم متزاحم ، مهمتر باشد ، مانند مزاحمت حفظ مال با جان ، بديهى است كه عقل در دوران امر بين اهمّ و مهمّ ، حكم به تقديم اهمّ مىدهد . اين مرجّح از قضايايى است كه « قياساتها معها » ؛ زيرا تقديم امر مهم بر خلاف تقديم امر اهمّ ، موجب تفويت مقدار زايد از مصلحت مىشود . « 1 » راههاى شناخت اولويت و اهميت ، متعدد است از قبيل : 1 - تناسب حكم و موضوع ، مانند مزاحمت حرمت غصب با وجوب نجات نفس محترم . « 2 » 2 - دليل شرعى مانند « لا ينال شفاعتنا من استخف بالصّلاة » « 3 » كه نشانهء اهميت حكم نماز در ميان ساير احكام است . 3 - شناخت ملاكهاى احكام از طريق شرع مانند تقدم حكمى كه داراى مصلحت نوعى است بر حكمى كه واجد مصلحت شخصى مىباشد . مرحوم مظفر در كتاب اصول الفقه « 4 » نمونههايى از موارد اولويت را اينچنين
--> ( 1 ) - خويى ، سيد ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 3 ، ص 361 . ( 2 ) - تعارض الادلة الشرعية ، تقريرات سيد محمد باقر صدر ، هاشمى ، سيد محمود ، ص 98 . ( 3 ) - شيخ كلينى ، اصول الكافى ج 3 ، ص 270 و شيخ طوسى ، التهذيب ج 9 ، ص 107 . ( 4 ) - مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ص 193 .